EPBD IV zonder GACS bestaat niet: 5 tips uit het webinar

De implementatie van EPBD IV is van start gegaan in Nederland en GACS is de sleutel. Tijdens een webinar op 19 mei gaven Robert Dijksterhuis (gezant Duurzaam Bouwen) en Hans Weijers (programmamanager uitvoering EPBD IV) een uitgebreide toelichting op de inhoud, planning en impact van de richtlijn. Het webinar werd georganiseerd door RVO en het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). 

Hun inzichten bevestigen dat GACS (Gebouw Automatisering en Controle Systemen) een centrale rol speelt in de verschuiving van theoretische energieprestatie naar meetbare, operationele prestaties. 

• Je vakgenoten stellen hun vragen over GACS in de GACS Groep op KUBR. 
  Word kosteloos lid van de GACS groep op KUBR en denk mee! Je vind er ook de hand-outs van dit webinar.
• In deze blog over GACS de belangrijkste implicaties van EPBD IV verder uitgewerkt, op basis van het webinar. 
  Het webinar zelf staat op Youtube.
• Meer info over de nieuwe regels uit de EPBD IV staat op de site van het ministerie van Binnenlandse Zaken
  Meer info over de EPBD IV ook op de site van RVO Nederland.

EPBD IV markeert een duidelijke verschuiving in het denken over energieprestatie. Waar eerdere richtlijnen primair gericht waren op ontwerpberekeningen, verschuift de nadruk nu naar het daadwerkelijk functioneren van gebouwen.

Zoals Robert Dijksterhuis het tijdens het webinar samenvat: “De bepalingsmethode is het motorblok waar alles op draait, maar wat op dit moment nog te weinig zichtbaar is, is hoe een gebouw daadwerkelijk presteert in gebruik.” Deze observatie raakt de kern van EPBD IV: energieprestatie moet niet alleen berekend, maar aantoonbaar gemaakt worden. Dat vraagt om continue monitoring, data-analyse en optimalisatie – precies de rol die GACS invult.

GACS in de praktijk: de technische roadmap in etappes 

De implementatie van EPBD IV vindt plaats in meerdere tranches, een bewuste keuze gezien de omvang van de transitie. Hans Weijers licht toe: “We hebben gekeken wat per 29 mei in werking moet treden en waar we meer tijd voor nodig hebben om het goed uit te werken. De complexiteit van de richtlijn maakt die gefaseerde aanpak noodzakelijk.”

Voor engineers betekent dit concreet:

• systemen die nu ontworpen worden, moeten compatibel zijn met toekomstige eisen
• flexibiliteit en schaalbaarheid worden kerncriteria
• ontwerpbeslissingen krijgen een langere tijdshorizon richting 2030

En een van de belangrijkste technische wijzigingen is de integratie van GACS in de NTA 8800. Dijksterhuis: “Er zat weinig aandacht voor GACS in de oude methode. Dat was niet goed verwerkt, terwijl het juist bepalend is voor hoe een gebouw functioneert.” Dat is nu een heel ander verhaal. GACS wordt onderdeel van de energieprestatieberekening. Dat geldt niet alleen voor fysieke installaties, maar ook regelstrategieën en automatisering tellen mee.

Aandachtpunt tijdens het webinar is de softwarematige kant, aangezien deze de energieprestatie mede bepaalt. De focus verschuift van hardware naar systeemgedrag en algoritmes. Het gaat namelijk niet alleen om het startpunt, bijvoorbeeld de ontwerpdocumentatie, maar ook operationele data wordt relevant voor compliance.

Aanscherping GACS-eisen: exponentiële uitbreiding van toepassingsgebied

Heb je het voorgaande onder de knie? Dan kun je doorschakelen, want de toekomst wacht niet. De impact van EPBD IV wordt namelijk ook nog eens versterkt door de verlaging van de vermogensgrens voor GACS in de toekomst. Weijers:
“De verplichting die nu geldt vanaf 290 kW wordt richting 2030 aangescherpt naar 70 kW. Daarmee komt een veel grotere groep gebouwen in beeld.”

Voor engineers betekent dit:

• GACS wordt standaard in middelgrote utiliteit
• retrofit-oplossingen worden essentieel
• integratie met bestaande systemen wordt complexer

Voldoe je dan aan de keurmeesters? Die ga je met de invoering van EPBD IV niet meer tegenkomen. Een fundamentele wijziging is namelijk het verdwijnen van verplichte installatiekeuringen. Weijers: “De keuringen komen te vervallen en worden vervangen door een DBO-aanpak – Duurzaam Beheer en Onderhoud – waarbij we meer gebruikmaken van data en KPI’s.”

Dit leidt tot een paradigmashift:

• van momentopname naar continue monitoring
• van compliance-checks naar prestatie-optimalisatie
• van inspectierapport naar datagedreven dashboard

GACS vormt hierbij de primaire databron. EPBD IV zet sterk in op data-uitwisseling. Weijers benadrukt: “Meten is weten. We gaan energiedata breder beschikbaar maken, maar dat vraagt ook technische en juridische borging.” Aandachtspunten voor engineers voor de uitwerking zijn dan:

• datamodellen moeten aansluiten op nationale systemen
• interoperabiliteit wordt randvoorwaarde
• cybersecurity en autorisatie (AVG) worden integraal onderdeel van ontwerp

GACS en de praktijkopgave: installaties als bottleneck

Tijdens het webinar kwam ook de tijdsgewricht aan de orde. Waar staan we met deze ingrijpende operatie? De urgentie van GACS wordt duidelijker in de context van de huidige stand van de gebouwde omgeving. Dijksterhuis: “Bij installaties zien we dat we echt nog een inhaalslag moeten maken. Daar lopen we achter op de benodigde verduurzaming.” De cijfers onderstrepen dit:

• circa 90% van de utiliteitsgebouwen vereist installatieaanpassingen
• vervanging van systemen is onvermijdelijk richting 2050

Mocht je de urgentie van GACS nog niet zien. Uit het webinar blijkt dat GACS niet alleen een compliance-instrument is, maar ook een middel om bestaande installaties slimmer te benutten.

De relatie met ZEB en MEPS: GACS als enabling technologie

EPBD IV introduceert nieuwe concepten zoals ZEB (Zero Emission Buildings) en aangescherpte MEPS-eisen. Weijers: “Het gaat straks niet alleen om laag energiegebruik, maar om nul emissie. Dat is een fundamenteel andere indicator.”

In deze context:
– ZEB vereist actieve energieoptimalisatie
– MEPS kan gebaseerd worden op werkelijk energiegebruik
– GACS levert de data en sturing om hieraan te voldoen

Zonder GACS is aantoonbare compliance in deze systematiek niet haalbaar. EPBD IV verbreedt dus de scope naar de volledige levenscyclus van gebouwen. Dijksterhuis: “Je kunt een gebouw extreem energiezuinig maken in gebruik, maar als je dat met veel CO₂-intensieve materialen doet, ben je nog steeds ver van huis.”

Dit betekent voor engineers:

• integratie van energie- en materiaalkeuzes
• optimalisatie over meerdere prestatie-indicatoren
• bredere systeembenadering dan alleen installaties

GACS kan hierin een rol spelen door gebruiksdata te koppelen aan lifecycle-analyses.

Energieprijzen en systeemdruk: extra drijfveer voor GACS

De externe context – zoals stijgende energieprijzen en netcongestie – versterkt de noodzaak van slimme sturing. Dijksterhuis: 'Zowel elektriciteits- als gasprijzen gaan waarschijnlijk stijgen. Dat maakt het belangrijk om de energievraag te verlagen.' Voor engineers betekent dit dat load management belangrijker wordt, vraagrespons en flexibiliteit meer waarde krijgen en dat GACS onderdeel wordt van energiemanagement op systeemniveau.

5 praktische tips voor GACS 

Samenvattend, op basis van EPBD IV, de ervaringen uit de GACS Groep op KUBR en het webinar zijn dit de belangrijkste ontwerp- en adviesprincipes:

• Integreer GACS vanaf de ontwerpfase
  Niet als toevoeging achteraf, maar als kern van de systeemarchitectuur
• Ontwerp voor data
  Zorg dat systemen meetbaar, uitleesbaar en analyseerbaar zijn
• Werk met open standaarden
  Voorkom lock-in en waarborg interoperabiliteit
• Anticipeer op 2030
  De 70 kW-grens en ZEB-eisen veranderen de spelregels
• Focus op werkelijke prestaties
  Niet alleen berekeningen, maar operationele KPI’s